GELENEKSEL BİTKİLERİN ETNOBOTANİKSEL ÖZELLİKLERİ

 

GELENEKSEL BİTKİLERİN ETNOBOTANİKSEL ÖZELLİKLERİ

Türkiye’de gerek yayılış gerekse çeşitlilik yönünden orman tali ürünleri bakımından oldukça zengin bir ülkedir. Anadolu halkının yabani bitkileri ilaç olarak kullanışı çok eski devirlere kadar uzanmaktadır. Doğal olarak yetişen bitkilerden faydalanıldığı gibi drog elde etmek için çeşitli türlerin kültürleri yapılmaktadır.

Bir kısmı Akdeniz havzasında yer alan Türkiye, coğrafik konumu, jeomorfolojik yapısı, farklı toprak tipleri ve iklim çeşitliliğine sahip oluşu nedeni ile değişik vejetasyon tiplerine ve zengin bir floraya sahiptir. Ülkemizde 9000 civarında bitki türü olduğu bilinmektedir. Floramızın bu nedenli zenginliğine karşı bunlardan yeterince yararlanılamamaktadır. Türkiye florasında yetişen 3000 kadar tıbbi ve aromatik bitkiden 200 kadarı ihracat potansiyeline sahip olup bunların 70- 100 kadarının ihracatı yapılmaktadır. Son yıllarda sentetik kökenli maddelerin yan etkilerinin daha fazla olması, özellikle antimikrobial olarak kullanılan sentetik ilaçlara karşı organizmaların direnç oluşturmaları gibi sebepler doğal bitkisel kaynakların ve bu maddeleri taşıyan tıbbı bitkilerin önemini daha da çok arttırmıştır. Bitkilerin organizmaları öldürücü ve insan sağlığı için önemli olan özellikleri, 1926 yılından bu yana laboratuarlarda araştırılmaya başlanmıştır. Uçucu yağların kullanım alanları ve tüketim miktarları her geçen gün çoğaldığından, bunların fiyatları da yıldan yıla artmaktadırç

 

1-          MAHLEP

Latince Adı: Cerasus mahaleb(L.)Mill.Var.Mahaleb(Syn:prunus mahaleb L.) – İngilizce

Adı: Mahaleb, European cherry – Mahalli Adları: Mahlep, İdris ağacı, Yabani kiraz

Mahlep meyvelerinin tohumları halk arasında toz haline getirilerek pasta ve çöreklerin yapımında koku verici olarak (bu tohumlar bünyelerindeki kumarinden dolayı vanilya kokusu taşımaktadır) ve tohumlarda bulunan hoş kokunun genç dallarda da bulunmasından ötürü,sözü edilen genç dallardan tütün içmek amacıyla kullanılan çubuk ve pipoların imalinde yararlanılır. ahlep tohumları drog olarak ferahlatıcı, serinletici, bünyeyi kuvvetlendirici olduğu gibi, azotça zengin olmasına rağmen nişasta oranının az olması sebebiyle şeker hastalığını tedavi edicidir. Bu kullanım alanlarının yanında, tıbbi amaçla şeker hastalığının tedavisinde ve özellikle Arap ülkelerinde sıtmaya karşı mahlep meyvelerinden faydalanılmaktadır.

 

2-          BARUT AĞACI

Latince Adı: Frangula alnus mill. Subsp. Alnus (Syn: rhamnus frangula l.) – İngilizce

Adı: alder buçkthorn – Mahalli Adları: barut ağacı, erkek akdiken

Halk arasında taze kabuklar çay gibi suda demlenerek acil vakalarda kusturucu olarak kullanıldığı gibi müshil etkisinden de faydalanılmaktadır. Kabuklar uygun şartlarda 1 – 2 yıl depolandıktan sonra tabi müshil olarak ilaç sanayinde bu amaçla kullanılan ilaçların bileşimine girer.

 

3-          CEHRİ

Latince Adı: Rhamnus Petiolaris Boiss – İngilizce Adı: Buçkthorm, Yellow Berry –

Mahalli Adları: Boyacı Dikeni, Altın Ağacı, Ak diken, Saplı Cehri, Altın Ağ, Cehre

Kumaş ve gıda sanayinde boyar madde olarak kullanılmaktadır. Yünlü ve pamuklu kumaşları cehri meyvelerinden elde edilen boya ekstrakları ile sarı veya sarıya yakın renklere boyanmasında kullanılır. Ancak sentetik boyaların imali ile kumaş sanayinde kullanım alanı oldukça azalmıştır. Bunların yanında ressamların kullandığı guaj boyaların imalinde sarı renk tonlarının elde edilmesinde ve son yıllarda özellikle gıda sanayinde margarin yağlarının renklendirilmesinde kullanılmaktadır. Tıbbi alanda ise müsilaj etkisinden yararlanılmakta ve bu amaçla hazırlanan bazı ilaçların terkibine girmektedir. Halk arasında taze meyvelerinin dekoksiyonu hazırlanarak (demlenerek) bağırsak tembelliklerine karşı kullanılır. Ayrıca çeşitli kumaşların sarı ve sarıya yakın renklere boyanmasında faydalanılır. Drog olarak müsilaj etkisi vardır (Baytop, 1984).

 

4-          ÇÖVEN

Latince Adı: Gypsophila L. – İngilizce Adı: Soapworth – Mahalli Adları: çövem otu,

çengen, dişi çöven, tarla çöveni, helva çöveni, şark çöveni

Çöven gıda sanayinde helva ve dondurma yapımında, ağdayı ağartıcı özelliğinden dolayı ayrıca iyi bir köpürme özelliğine sahip olması sebebiyle de sabun ve deterjan sanayi yapımında geniş çapta kullanılır. Diğer bir kullanım alanı ise kumaş veya elbiseler bitkinin kaynatılması ile elde edilen ılık suya batırılarak birkaç saat bekletilmek suretiyle renk ve parlaklıkları bozulmadan temizlenmektedir. Drog olarak ise dekoksiyon halinde balgam ve idrar söktürücü özelliklerinden dolayı bazı ilaçların bileşiminde yer alır.

 

5-          ERKEK EĞRELTİ OTU

Latince Adı: Dryopteris filix-mas(L) schott.(syn:polypodium) – İngilizce Adı: bracken,

fern,male fern root – Mahalli Adları: Eğrelti, aşk merdiveni, ifteri kartal, kurt eğreltisi

Kalp ve karaciğer rahatsızlıklarına karşı tehlikeli etki göstermektedir. Halk arasında da özellikle barsak kur ve solucanları düşürmede kullanılır. Kusturucu, barsak parazitlerini düşürücü olup görme zayıflıklarını giderdiği gibi albümün, ishal ve hazımsızlığa karşıda etkilidir. Bunların yanında kusturucu, karın boşluğu ve krampları giderici, hazımsızlık, albumin, göz bozukluğu ve görme zayıflıklarına karşıda kullanılan ilaçların terkibinde çeşitli oranlarda katılır.

 

6-          MÜRVER

Latince Adı: Sambucus spp. – İngilizce Adı: Elder Flower (Mürver Çiçeği) – Mahalli

Adları: Kara Mürver, Yer Mürveri

Bu bitkinin meyvelerinden marmelat reçel, jöle şurup, meyve suyu gibi gıda ürünleri hazırlanmaktadır. Bazı ülkelerde likör ve votka gibi alkollü içkilerde kullanılır. Ayrıca kurutulmuş meyveler, çiçekler ve yapraklardan suda kaynatılmak suretiyle faydalanılır. Meyveler ezilip bal ile karıştırılarak da yenilebilir. Bu madde doğal gıda boyaları arasında önemli bir yer tutmaktadır.

 

7-          HATMİ

Latince Adı: Althaea officinalis L. – İngilizce Adı: Marsh mallow(rosa=hollyhock) –

Mahalli Adları: Hatmi, tıbbi hatmi

Halka arasında çay gibi demlenerek idrar yolları iltihaplarında, kabızlığı ve soğuk algınlığı ile öksürüklere karşı kullanılır. Uyku verici, rahatlatıcı, göğsü yumuşatıcı, iltihap yara ve anjinlerde mikrop öldürücü ve kabızlığı giderici etkileri vardır.

 

8-          HUŞ

Latince Adı: betula pendula Roth (Syn: B. Verrucosa Ehrh) – İngilizce Adı: Birch –

Mahalli Adları: Huş, Sihili Huş, sarkık Huş

Halk arasında en çok idrar söktürücü, romatizmal ağrıları dindirici olarak kullanılmaktadır. İdrar söktürücü, hafif antiseptik, kan temizleyici, mafsal iltihabında iltihap dağıtıcı, romatizmal ağrıları dindirici egzama ve bazı deri hastalıklarını iyi edici etkisi olduğu gibi kabukları P vitaminince çok zengindir. Kurutulmuş huş yapraklarının dekoksiyonu sonucunda elde edilen %1–5’lik infizyon, idrar söktürücü, ödemleri giderici, romatizma hastalıklar ve nikris (Guddamla) hastalığında en hafif idrar söktürücü olarak hazırlanan ilaçların terkibine girmektedir.

 

9-          MENENGİÇ

Latince Adı: Pistacia terebinthus L. – İngilizce Adı: Terebinth tree – Mahalli Adları:

Melengiç, Çöğre, Çitlenbik, Sakız Ağacı,Yabani Fıstık

Kurutulan meyveler yabancı maddelerinden temizlenip öğütüldükten sonra kavurma fırınlarında kavrularak kıl torbalara konulur ve preslenir. Presleme sonunda çıkan kirli yeşil renkteki Menengiç yağı, mahalli deyimle Çitlenbik yağı, tavalarda yakılmak suretiyle kirli yeşil renkteki dumanı çıkarılır. Tavadaki yağa bir dilim ekmek atılarak kokusu ve acılığı alınan yağ, halk arasında her türlü yemek ve helva yapımında kullanılır. Sabun imalinde kullanıldığı gibi araba koşumlarının deri aksamının yağlanmasında kullanılır. Güney Anadolu Bölgesinde de meyveleri kavrularak yenir. Ayrıca pres artığı olarak elde edilen küspe de, hayvancılıkta özellikle domuz yetiştiriciliği için aranan bir gıda maddesi olup yurt dışına zaman ihraç edilmektedir. Köylü ise at ve merkep dışında hayvanlarına yem olarak yedirmektedir (Baytop, 1982).

 

10-      KARDELEN

Latince Adı: Glanthus L. – İngilizce Adı: Snowdrop – Mahalli Adları: Kardelen, Akdaş

Haricen taze yumrular ezilerek lapa halinde, mide ve bazı kadın hastalıklarına karşı kullanılır. Otsu kısım ise kalp kuvvetlendirici ve bazı kadın hastalıklarını tedavi edici etkisi vardır. İskelet adalelerini kuvvetlendirici olarak kullanıldığı gibi bazı kliniklerde çocuk felcine karşı etkisi incelenmekte ve başarılı sonuçlar alınmakta olduğu literatürde yer almaktadır.

 

11-      CIVANPERÇEMİ

Latince Adı: Achillea millefolium L. – Mahalli Adları: Binbir Yaprak Otu, Kandil Çiçeği

Kuvvet verici, uyarıcı, diüretik ve midevi olarak bilhassa infüzyon (%5) halinde kullanılır. Yarayı iyi edici bir özelliği (bilhassa basurda) de vardır. Basurda sulu hulasası supposituvar halinde kullanılır.

 

12-      MEŞE PALAMUTU

Latince Adı: Quercus ithaburensis Decne subsp. macrolepis (kotschy) Hedge-Yalt. –

İngilizce Adı: Valonia acron – Mahalli Adları: Palamut, Palut, Palıt, Pelit

Meyveler taze, kavrulmuş ya da kaynatılmış halde gıda maddesi olarak yenilmektedir. Fazla yenilen meyveler şiddetli kabızlığa neden olmaktadır. Kadeh ve tırnakların toz hale getirilmesinden sonra su ile muamele edilmesiyle elde edilen hülâsa bal, şeker ya da diğer tatlandırıcılarla tatlandırılmak suretiyle özellikle çocuk ishallerini kesici özelliği olan şurupların imalinde kullanılmaktadır. Yaklaşık olarak 100 ton palamuttan 45-50 ton hülâsa elde edilmektedir. Esmer renkteki bu hülâsa %70 sepileyici, %4 glikoz, %1 .5 sakkaroz ve %7.5 su ihtiva etmektedir. Dünya deri endüstrisinin yıllık sepi maddesi ihtiyacının %30’ unun bitkisel sepi maddeleriyle karşılandığı bilinmekte olup bu rakamın büyük bölümünün palamut hülasa ve tozuyla karşılanmaktadır.

 

13-      BÖĞÜRTLEN

Latince Adı: Rubus Fruticosus L. – Mahalli Adları: Böğürtlen

Hafif kabız olarak diş etleri, bademcik ve boğaz iltihaplarında, yapraklarından yapılan infüzyon (%2), gargara halinde kullanılmaktadır. İshal ve basura karşı da iyidir.

 

14-      SARI ÇİÇEKLİ KIZILAĞAÇ

Latince Adı: Cornus mas L. – Mahalli Adları: Sarı Çiçekli Kızılcık Ağacı

Meyvelerde şekerler, müsilaj ve organik asitler, kabuklarda ise reçineli maddeler, tanen ve müsilaj tespit edilmiştir. Meyveleri kabız, kabukları ise ateş söndürücü olarak kullanılmaktadır (OGM, 1991).

 

15-      ARDIÇ KATRANI

Latince Adı: Juniperus oxycedrus L. – İngilizce Adı: Juniper berries – Mahalli Adları:

Adi Ardıç, Katran Ardıcı

Şurup kıvamında, kırmızımtırak siyah renkli, keskin ve özel kokulu, baharlı ve yakıcı lezzetli bir sıvıdır. İnsan ve hayvanlarda görülen bazı deri hastalıklarının tedavisinde haricen kullanılır (Baytop, 1984; Zafir, 1946).

 

16-      ISIRGAN OTU

Latince Adı: Urtica diocia L. – Mahalli Adları: Büyük Isırgan Otu, Dızlağan

Isırgan otu, en başta gelen kan temizleyici ve aynı zamanda kan yaptırıcı bir bitkidir. Böylece, pankreas üzerinde çok olumlu etkileri olduğu için, ısırgan otu çayı ile kandaki şeker düzeyi düşürülür. İdrar yolları hastalıkları bitki çayı ile tedavi edilir (Coşkun, 1997). Mikroplu hastalıklarda ve mikrop salgılanan hallerde de bitki çok iyi bir yardımcıdır. Belirli bir yaştan sonra bedendeki demir miktarı azalmaya başlar. Bu nedenle, yorgunluk ve bitkinlik halleri görülür, kişi yaşlandığını düşünmeye başlar ve verimliliği giderek azalır. İşte bu durumlarda, demir içerikli taze ısırgan otu ile çok olumlu sonuçlar alınabilir. Bir ısırgan otu küründen sonra, kişi kendini çok kısa bir süre içerisinde eskiye oranla çok daha rahat hisseder, enerji ve çalışma gücü geri gelir, dış görünümde de belirgin bir düzelme başlar (Özer ve ark., 2001).

 

17-      MEŞE MAZISI

Latince Adı: Ouercus infectoria Oliver subsp. Boissieri. – İngilizce Adı: Nut Gall –

Mahalli Adları: Meşe mazısı, Mazı

Hayvanlarda ishali ve kanamaları önleyici olarak kullanıldığı gibi kumaş ve yünlülerin boyanmasında yararlanılmaktadır. Kıymetli bir madde olmasından ötürü sepileyici özelliği olan sumak yaprakları ile sepilenen derilere toz haline getirilen mazıların serpilmesi suretiyle derilerin ikinci kez sepilenmesinde kullanılır (Anşin ve Özkan, 1993).

 

18-      IHLAMUR

Latince adı: Tilia ssp. İngilizce Adı: Linden tree – Mahalli Adları: Kış Ihlamuru,Gümüşi

Ihlamur

10 gr. Ihlamur çiçeği 1lt suda çay gibi demlenerek elde edilen %1’lik infüzyonu da üretik ve terletici olarak değerlendirilmektedir. Ihlamur kabuklarında bulunan maddelerin yatıştırıcı özelliği olup, cilt temizleyici losyonların imalinde kullanılır. Halk arasında da yukarıdaki gibi değişik yüzdelerde hazırlanan infüzyonu; idrar söktürücü, soğuk algınlığı ve uykusuzluğa karşı kullanılmaktadır.

 

19-      GEVEN

Latince Adı: Astragalus L. – İngilizce Adı: Milk-vetch (gum-tragacanth) -Mahalli Adları:

Geven, Boz geven, Zamk geveni

Halk arasında geven bitkisinden elde edilen kitre basit yapıştırıcıların yapımında ve dokumaların boyanmasında boyalara katılarak, dokumalardaki boyaların kalıcılığı ve parlaklığının sağlanmasında kullanılır. Bunun yanında geven bitkisi hayvan yemi ve yakacak olarak kullanılmakta, İç Anadolu’nun bazı bölgelerinde de geven gövdelerinden odun kömürü dahi elde edilmektedir.

20-      ZAKKUM

Latince Adı:Nerium oleander L. – Mahalli Adları: Ağı çiçeği, Zıkkım ağacı

Dahilen idrar arttırıcı ve kalp kuvvetlendirici etkisi vardır. Tıbbi miktarların üzerinde alındığı zaman kalp yetmezliği, kusma ve ishal ile kendini gösteren ağır zehirlenmeler yapar. Tehlikeli bir drogdur. Haricen zeytinyağında maserasyonu vücut parazitlerine karşı kullanılır (Sezik ve Yeşilada, 1987).

 

21-      ADAÇAYI

Latince Adı: Salvia officinalis L. – İngilizce Adı : Garden Sage -Mahalli Adları: Adaçayı,

Ayı kulağı, Misk adaçayı, Diş otu

Halk arasında çay gibi demlenerek (infüzyonu) boğazdaki iltihaplanmalar, yorgunluk, sinir zafiyetine karşı kullanılır. Ayrıca bal ve sirke ile karıştırılarak ruhi depresyonlar, şiddetli soğuk algınlıkları ve bazı kadın hastalıklarına karşı kullanılmaktadır. İshal kesici ve iştah arttırıcı olarak da faydalanılmaktadır. Adaçayı (S. officinalis L.) yapraklarının hoşa giden kokuları sebebiyle kozmetik sanayiinde de geniş kullanım alanı bulunmakta, özellikle dinlendirici vasıftaki banyo köpüklerinin imalinde kullanılmaktadır. Son yıllarda tedavi edici özelliği olan diğer bitkilerle karıştırılıp poşetler halinde hazırlanan çayları da piyasaya çıkmaktadır.

 

22-      KEKİK

Latince Adı: Thymus ssp. – İngilizce Adı: Garden thyme – Mahalli Adları: Yabani kekik,

Sater otu, Nemamul otu

Kekik türlerinden çeşitli et yemeklerinde baharat olarak da faydalanılmaktadır. İIaç sanayinde antiseptik imalatında kullanıldığı gibi bronşlardaki koyu kıvamlı salgıyı sıvılaştırdığından öksürük şuruplarının bileşimine girer. Derideki mantar hastalıklarına karşı inhibitör etkisi olduğundan, mantar ilaçlarının bileşiminde de yer almaktadır. Parfümeri ve kozmetik sanayiinde, banyo köpüklerinin yapımında ve problemli ciltlerin tedavisinde kullanılmaktadır. Ayrıca, kansızlık, boğmaca, kellik, diş ve mide ağrılarında, uyuz nefes kokması, lumbago, barsak parazitlerinin ve gazlarının giderilmesinde, romatizma ile bazı kadın hastalıklarında tedavi amacıyla kullanılmaktadır.

Bu yazının kalıcı bağlantısı https://www.biyolojidersim.com/geleneksel-bitkilerin-etnobotaniksel-ozellikleri/

Görüş ve eleştirilerinize en kısa zamanda cevap verilecektir.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.
%d blogcu bunu beğendi: